Alfabet polski - najważniejsze definicje

Litery, głoski, samogłoski, spółgłoski, dwuznaki w języku polskim, słowo a wyraz, zdanie - to trzeba wiedzieć poznając alfabet polski

Żeby mieć pełne pojęcie o alfabecie polskim, trzeba poznać kilka podstawowych pojęć. To wiedza z poziomu szkoły podstawowej. Dzieciom ułatwia np. naukę czytania i pisania.

LITERA definicja

Litera to znak graficzny pism alfabetycznych. Rozróżniamy małe litery alfabetu (mniejszego formatu, w zapisie np. “a”, “c”, “k”) występujące w środku zdania oraz duże litery (tzw. drukowane litery, w zapisie np. “A”, “C”, “K”), stosowane na początku nazwy własnej i wyrazu rozpoczynającego nowe zdanie.

GŁOSKA definicja

Głoska to faktyczny dźwięk mowy. Zatem głoski wymawiamy i słyszymy, a litery czytamy i zapisujemy. To reguła, która wskazuje, że głoska a litera to nie to samo. Wśród głosek rozróżniamy spółgłoski i samogłoski.

Dla przykładu: w wyrazie “KOT” mamy trzy głoski i trzy litery. Z kolei w wyrazie “BRZESZCZOT” mamy 10 liter i 7 głosek (b[rz]e[sz][cz]ot).

Warto dodać, że trójznak i dwuznaki w języku polskim także tworzą głoski.

A.) Samogłoski - najłatwiej poznać je po tym, że wymawiając samogłoskę słychać tylko jedną głoskę. Alfabet polski zawiera osiem samogłosek (a, e, y, i, o, ą, ę oraz u - ó, które wymawiamy tak samo). Samogłoski można dzielić na kilka sposobów, ale najpopularniejsze rodzaje samogłosek to: ustne i nosowe.

Artykułując samogłoski w języku polskim angażowane są wiązadła głosowe natomiast przepływ powietrza przez gardło przebiega swobodnie

B.) Spółgłoski - przy artykulacji spółgłosek słychać więcej niż jedną głoskę. Na przykład wymawiając literę “c” słyszymy “c” i “e” lub “c” i “y”. Wymawiając “h” słyszymy “h” i “a”.

Spółgłoski w polskim alfabecie to: b, c, ć, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, r, s, t, w, z, ż, ź

Wyróżniamy spółgłoski miękkie, twarde i zmiękczone. Ich wymowa wymaga zamknięcia lub zbliżenia do siebie narządów mowy.


DWUZNAKI W JĘZYKU POLSKIM definicja

To pary liter, które wymawiane są w inny sposób niż zapisywane. W języku polskim wyróżniamy ich 7. Do tego dochodzi także pięć zmiękczeń, ale te w tradycyjnym ujęciu nie są uznawane za dwuznaki, choć to pary liter.

Lista dwuznaków w języku polskim: ch, cz, dz, dź, dż, rz, sz

Zmiękczenia w języku polskim: ci, ni, si, zi, dzi

czapka

Jak łatwo zauważyć, głoska “dzi” nie jest dwuznakiem. To jedyny w języku polskim trójznak, czyli zbitek trzech liter tworzących głoskę. Nie zawsze jednak dwuznaki traktowane są jako jedna głoska. Specjaliści wyróżniają trzy podstawowe sytuacje, kiedy litery dwuznaku czytane są oddzielnie:

  • gdy pierwsza z dwóch liter należy do przedrostka, a druga do rdzenia wyrazu (np. nadzwyczaj),
  • w części wyrazów pochodzenia obcego
  • w części wyrazów pochodzenia obcego


SŁOWO, WYRAZ, ZDANIE - definicje

Wbrew pozorom, “słowo” i “wyraz” nie są synonimami. Różnice między nimi są spore. Słowo najmniejsza część mowy, a wyraz jest pisanym odpowiednikiem słowa. Wyraz to zbiór liter, a słowo to zespół dźwięków.

Wyraz nie musi mieć żadnego znaczenia, a używając słów określa się pojęcia rzeczywiste i abstrakcyjne.

Zarówno słowa jak i wyrazy składają się w zdania. Zdanie to bowiem zespół słów lub wyrazów powiązanych ze sobą zależnościami gramatycznymi.

Podział zdań ze względy na cel wypowiedzi:

  • goznajmujące: przekazujące informacje. np. “alfabet polski zawiera 32 litery”
  • pytające: których celem jest uzyskanie odpowiedzi na pytanie, np. “czy alfabet polski zawiera 32 litery”
  • rozkazujące: których celem jest przekazanie polecenia, komendy, np. “wyjdź stąd”
  • wykrzyknikowe: odzwierciedlające emocje, np. “ale mi zimno!” lub “denerwujesz mnie!”

Podział zdań ze względu na budowę:

  • A. pojedyncze: ma jedno orzeczenie. Dzielą się na zdania pojedyncze nierozwinięte (składające się z samego orzeczenia lub składające się z podmiotu i orzeczenia) oraz zdania pojedyncze rozwinięte (obok podmiotu i orzeczenia zawierają również określenia)
  • B. złożone: ma dwa lub więcej orzeczeń. Zdanie, które ma więcej niż dwa orzeczenia określane jest zdaniem wielokrotnie złożonym. Zdania złożone dzielą się na złożone podrzędnie oraz złożone współrzędnie. Te pierwsze składają się ze zdań pozostających ze sobą w stosunku podrzędności, natomiast te drugie - ze zdań wobec siebie równorzędnych.